کاخ گلستان تهران

در سومین قسمت تهران‌گردی به سراغ کاخ گلستان که یکی از آثار جهانی ایران در فهرست میراث یونسکو است، می‌رویم.

محوطه کاخ گلستان با دار و درخت و استخر

این مکان به‌لطف معماری و تزیینات منحصربه‌فرد خود، محلی ایده‌آل برای عکاسی و ثبت تصاویر فوق‌العاده زیبا به شمار می‌رود. این بنای تاریخی در سال ۱۳۳۴ در فهرست آثار ملی ايران و در سال ۱۳۹۲ در فهرست ميراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. علاوه بر این، وقوع رخدادهای تاریخی مهم در این محل، آن را به سندی زنده از تاریخ ایران تبدیل کرده است. این مجموعه که از جاذبه‌های پایتخت به حساب می‌آید، در بافت قدیمی شهر قرار دارد و به‌راحتی می‌توان با وسایل حمل‌ونقل عمومی به آن دسترسی داشت و تحت تاثیر اين همه زيبايی، تاريخ، معماری، فرهنگ و هنر ایران قرار گرفت.

تاریخچه:

گرچه تاريخچه كاخ گلستان به زمان شاه عباس صفوي( 988 ه.ق ) بر مي گردد و بخشي از سفرنامه پيترو دلاواله(در سال 1028 ه.ق كه شهر تهران را با چنارستاني كه قصر سلطنتي را احاطه كرده بوده، توصيف نموده است/ سر آغازي بر ارگ سلطنتي) خود مويد اين نكته است، و در سلسله‌هاي بعد كم يا بيش نيز مورد توجه واقع شده تا اينكه در عهد كريمخان زند ما بين سالهاي 1173 تا 1180 ه.ق نيز اين مجموعه با ساخت ديوانخانه اي دچار تغييرات اساسي گرديده، ولي اهميت واقعي ارگ را مي توان به دوران آقا محمدخان قاجار نسبت داد. وي در اواخر دوران زنديه و پس از مرگ كريمخان( 1193 ه.ق ) از بحران داخلي ايران استفاده نموده، ايلات قاجار را از دشت گرگان كه مركز سكونت آنان بود به دامنه هاي جنوبي البرز يعني ولايات تهران و دامغان سوق داد و سعي كرد كه بتدريج راه خود را به طرف فارس يعني مركز حكومت و قدرت زنديه باز كند.( هر چند كه لرد كرزن در كتاب ايران و قضيه ايران، درباره انتخاب تهران به پايتختي توسط آغامحمد خان و ايجاد مقر سلطنتي در اين شهر نزديكي به املاك و مقر طايفه خويش در گرگان و نزديكي به روس‌ها و تحت مراقبت داشتن آنها را جزو عوامل اين انتخاب مي‌شمارد.) آقا محمد خان بعد از غلبه بر لطفعلي خان زند در شعبان 1209 ه.ق به تهران برگشته و در نوروز 1210 ه.ق به نام پادشاه ايران تاجگذاري مي كند.
اين حركت آغامحمد خان به اهميت ارگ سلطنتي بيش از پيش افزوده و در عهد فتحعلي شاه قاجار هم به خاطر تاجگذاري وي در اين شهر( 24 ربيع الاول 1212 ه.ق / 1797 ميلادي در آستانه قرن 19 و همزمان با ناپلئون ) و هم بواسطه خيالات شكوهمند اين پادشاه كاخ گلستان توسعه بيشتر و آراستگي بهتري را تجربه كرد. در عهد ناصرالدين شاه قاجار ( تاجگذاري جمعه 21 ذي القعده 1264 ه.ق / كاخ گلستان ) كاخ گلستان بواسطه مدت حكومت وي ( قريب به 49 سال ) و ديدار او بعنوان اولين پادشاه ايران از اروپا در سه سفر خود به سال هاي 1290 ، 1295 و 1306 ه.ق دستخوش تغييرات اساسي و متاثر از اروپا گرديد.

در زمان حکومت مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمد شاه قاجار هیچ تغییر خاصی در این ارگ سلطنتی اتفاق نیفتاد؛ اما اهمیت این دوره به‌دلیل رخدادهای تاریخی مهمی همچون انقلاب مشروطه و تاثیرات آن است. کاخ گلستان در عصر پهلوی اول و پهلوی دوم نیز تغییراتی را به خود دید.

قسمت‌های کاخ

1. تکیه دولت

تکیه دولت به فرمان ناصرالدین شاه در سال ۱۲۸۴ هجری قمری با هزینه‌ای بالغ بر سی‌صد هزار تومان ساخته شد که کار ساخت آن حدود پنج سال طول کشید. این تکیه که در ضلع جنوب شرقی کاخ گلستان و جنوب غرب شمس العماره ساخته شده بود، از نظر معماری با تمام تکیه‌های تهران آن روزگار تفاوت داشت.

برخی محققان، معماری تکیه دولت را برگرفته از آمفی‌تئاترها و تماشاخانه‌های غربی و برخی نیز آن را به تقلید از طرح کاروان‌سراها و تکایا و میدان‌های ایران می‌دانند.

نمای بیرونی تکیه دولت به‌شکل منشوری هشت ضلعی بود که در داخل به‌صورت یک استوانه‌ بود. این تکیه سه ورودی برای آقایان، بانوان و پادشاه داشت.

پس از مشروطه و تحت‌تاثیر فرهنگ غرب و ظهور نمایش‌های جدید در ایران، تکیه دولت رونق و ارزش خود را از دست داد. تکیه مذکور به‌عنوان بزرگ‌ترین نمایش‌خانه کشور محسوب می‌شد که سال‌ها متروکه ماند، تا اینکه در سال ۱۳۲۵ برای ساخت یک شعبه بانک ملی تخریب شد.

ساخت و ساز تکیه دولت در حریم کاخ گلستان متوقف شد

2. عمارت خروجی: 

در زمان گذشته تقریبا متصل به ضلع شمال شرقی شمس العماره یک دستگاه عمارت بزرگ وطولانی باغ گلستان را به دوقسمت تقسیم می کرد که آن را عمارت خروجی می نامیدند.این بنا از مشرق به مغرب شامل: اتاق موزه،تالار آینه گلستان، صندوق خانه و رختد3ارخانه سلطنتی بود. اساس قصر مزبور در زمان آغامحمدخان نهاده شده بود ولی به سال 1216ه.ق در عهد فتحعلی شاه پایان یافت. ناصرالدین شاه پس از مراجعت از سفر فرنگ چون موزه بزرگتری احداث نمود، این بنا را در سال 1296ه.ق منهدم کرده محل آن را تبدیل به دریاچه یا استخر بزرگی نمودند که استخر جلوعمارت بادگیر و شمس العماره و استخر جلو کاخ اصلی را به هم متصل می ساخت. این استخر را در اوایل سلطنت پهلوی اول پر نموده و در حال حاضر به فضای سبز اختصاص یافته است. که نام کاخ گلستان از نام اتاق یا تالار گلستان فتحعلی شاهی که در عمارت خروجی بود، گرفته شده و از طریق اطلاق جز به کل سپس همه کاخ های سلطنتی را با این نام خوانده اند ولی گاهی تالار آینه جدید را نیز تالار گلستان می‌گویند.

کاخ گلستان - معرفی کاخ

3. اندرون یا عمارت فرح آباد

کاخ گلستان از سمت شمال بوسیله چند در و دالان باریک با حرم خانه که اندرون و فرح آباد نیز نامیده می شد ارتباط داشت. پیش از سلطنت ناصرالدین شاه عمارت اندرون همان ساختمانها و اتاق ها و تالارهای دوران فتحعلی شاه بود و بقول مرحوم معیرالممالک این قسمت از بیوتات سلطنتی گر چه دارای وسعت زیادی نبود ولی طرز ساختمان خوشی داشت .
در اوائل سلطنت ناصرالدین شاه که درعمارت ارگ سلطنتی تغییرات عمده و مهمی داده میشد بنا بنوشته هدایت در روضه الصفای ناصری تغییرات مهمی در اندرون توسط حاج علیخان حاجب الدوله و به سال 1271 ه.ق ایجاد گردید.
پس از آنکه زنهای حرم سرای ناصرالدین شاه رو به ازدیاد نهاد و رفته رفته جا بر آنان تنگ شد مجبور گردیدند اندرون را دوباره وسعت داده بزرگتر سازند و بهمین منظور در سال 1299 ه.ق و با مباشرت بنائی آقا ابراهیم خان امین السلطان تمام بناهائی را که توسط حاجب الدوله ساخته شده بود را خراب نموده و بر وسعت اندرون اضافه نمودند. پس از آن که ساختمانهای اندرون در دورادور باغچه و حیاط آن بپایان رسید در سال 1303 ه.ق ناصرالدین شاه مصمم گردید که برای خوابگاه خود نیز کاخی به سبک جدید در وسط باغچه بسازد . مباشرت ساختن این کاخ نیز به محمد ابراهیم خان امین السلطان واگذار گردید . ساخت بنای کاخ مدت یک‌سال تمام طول کشید و در روز یکشنبه 9 رجب 1304 .ه.ق افتتاح گردید . این کاخ بر خلاف عمارن دیگر ساختمانی بودکاملا به سبک اروپائی که از روی کاخ دولمه باغچه سلطان عثمانی ساخته شده و تزئین یافته بود .کل بنا های عمارت اندرون در زمان پهلوی تخریب و به ساختمانهای وزارت دارائی اختصاص یافت.

کاخ گلستان - معرفی کاخ

معماری کاخ گلستان

کاخ گلستان از یک مجموعه تاریخی تشکیل شده است که شامل چندین کاخ و تالار سلطنتی در یک باغ می‌شود. معماری این مجموعه با معماری ایرانی آغاز شد و سپس مراودات تجاری، سیاسی و فرهنگی با کشورهای اروپایی منجر به تغییر و تحولاتی مبتنی بر معماری نئوکلاسیک اروپا شد. به همین دلیل امروزه شاهد تلفیق سبک معماری ایرانی و اروپایی هستیم که نگاه هر بیننده‌ای را به خود خیره می‌کند.

یکی از بهترین نمونه‌های کاشی‌کاری را می‌توانید در کاخ گلستان مشاهده کنید که با مضامین مختلفی همچون اساطیری، شکار و شکارگاه، بزم، عاشقانه، رزم و نبرد، منظره، بناهای تاریخی، پادشاهان، درباریان و کارگزاران حکومتی، مذهبی و… هستند. در این کاشی‌کاری‌ها نیز تاثیر گسترش ارتباط با دنیای غرب و حمایت از هنر مشهود است. حجم نمایی، سایه روشن کاری و طبیعت‌گرایی که از مشخصه‌های بارز نقاشی غربی به حساب می‌آیند، در کنار شیوه‌های سنتی تصویرسازی ایرانی استفاده شده‌اند.

کاخ موزه گلستان را با ریسمون بیشتر بشناسید - ریسمون
کاشیکاری هفت رنگ و زیبای کاخ گلستان

شمس العماره

می‌رسیم به نور چشمی کاخ، شمس‌العماره!

بنایی مرتفع که از شاخص‌ترین جاذبه‌های آن است و روزگاری نماد پایتخت محسوب می‌شد. ناصرالدین شاه در سفرهای اروپایی‌اش عاشق آسمان‌خراش‌های آن‌ها شد و از همین رو دستور ساخت این بنا را داد تا بتواند به‌همراه زنانش به بالای آن برود و چشم‌انداز تهران و اطرافش را تماشا کند.

این بنای پنج طبقه در سال ۱۲۸۴ ساخته شد که با ارتفاع ۳۵ متر بلندترین ساختمان زمان خود بود. برای اولین بار در ساخت شمس العماره از فلز استفاده شد که تحول مهمی در ساختمان‌سازی ایران به شمار می‌رفت. علاوه بر نمای باشکوه و زیبای شمس‌العماره، تزیینات داخلی آن از آینه‌کاری و نقاشی تا گچ‌بری باعث شگفتی هر بیننده‌ای می‌شود.

شمس العماره تهران

موزه نگارخانه کاخ گلستان

بخش دیگری از حوضخانه تالار سلام به موزه نگارخانه اختصاص دارد که شامل تابلوهای نقاشی ایرانی دوره قاجار است. این موزه شامل دو بخش می‌شود: در بخش جنوبی، پرده‌های نقاشی دوران قاجار به نمایش گذاشته شده است که آثار هنرمندانی همچون میرزا بابا نقاشباشی شیرازی، اسماعیل جلایر، ابوالحسن ثانی علی اکبر خان مزین الدوله و… در میان آن‌ها خودنمایی می‌کند. بخش شمالی نیز برای نمایش آثار نقاشان متاخر دوره قاجار نظیر محمود خان صبا، کمال الملک، مصورالملک و آقا میرزا موسی انتخاب شده است. این دو بخش در سال ۱۳۷۴ به یک بخش تبدیل و در سال ۱۳۷۶ به‌عنوان موزه نگارخانه آغاز به کار کرد.

موزه نگارخانه کاخ گلستان | تیشینه همسفر باهوش شما

تالار آینه

تالار آینه یکی از تالارهای معروف کاخ گلستان است که درست کنار تالار سلام قرار دارد. بخش اعظمی از شهرت این تالار به نقاشی معروف کمال‌الملک از تالار آینه و ناصرالدین شاه مربوط می‌شود که تکمیل آن پنج سال طول کشید. نکته جالب این نقاشی، وسعت تالار است که در مقایسه با تالار واقعی، بسیار بزرگ‌تر به نظر می‌رسد و همین موضوع هنر نقاش در عظمت‌بخشی به تالار را نشان می‌دهد.

تالار آینه - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

خلوت کریمخانی

در دوران ناصرالدین شاه اینجا به محوطه کوچکی با نام حیاط کریمخانی تبدیل شد که برای استراحت پادشاه به کار می‌رفت. با روی کار آمدن پهلوی اول، استخوان‌های کریمخان به قم منتقل شد.

دو اثر باارزش در خلوت کریمخانی وجود دارد که اهمیتی دوچندان به آن بخشیده‌اند. سنگ مزار ناصرالدین شاه که در اوایل انقلاب اسلامی ایران از حرم حضرت عبدالعظیم (ع) به کاخ گلستان منتقل شد و در نهایت در خلوت کریمخانی قرار گرفت. روی این سنگ، تصویر ناصرالدین شاه با شمشیری در دست نقش بسته است.

علاوه بر این، تخت مرمرین فتحعلی شاه نیز در این محل قرار دارد؛ هرچند پیش‌تر در قسمت دیگری از کاخ بود که در دوره پهلوی دوم به خلوت کریمخانی انتقال یافت.

خلوت کریمخانی _جایی که کریمخان در آن آرام گرفت - ایرانگردی و جهانگردی  سفرهای پیشاهنگ آناهیتا

کتابخانه کاخ گلستان

کتابخانه کاخ گلستان از دو بخش کتابخانه نسخ خطی و کتابخانه چاپی تشکیل می‌شود:

پیشینه کتابخانه و گنجینه نسخ خطی به اوایل قرن ۱۳هجری قمری می‌رسد که با همت فتحعلی شاه قاجار با نام کتابخانه شاهنشاهی تاسیس شد. کتابخانه چاپی نیز در دوران پهلوی دوم آغاز به کار کرد که در ابتدا در طبقه اول کاخ ابیض قرار داشت؛ تا اینکه در سال ۱۳۸۴ به فضایی بالغ بر ۹۳ مترمربع مساحت در ضلع شمال شرقی کاخ منتقل شد. این کتابخانه بیش از ۷۰۰۰ هزار کتاب تاریخی، هنری و چاپ سنگی دارد که از این تعداد، حدود ۲۵۰۰ كتاب تاريخی هستند و از این‌رو، كتابخانه اين كاخ را می‌توان منبع كتاب‌های قاجاری دانست.

در بخش كتاب‌های چاپی، ديوان شمس با ۵۲ سال قدمت، قديمی‌ترين کتاب مجموعه است؛ قديمی‌ترين كتاب از دوره قاجار نیز «طوفان البكاء» نام دارد که فقط ۵۶ نسخه از آن در دنیا وجود دارد و روايتی تصویری از زندگی و داستان‌های امامان است. در بخش نسخه‌های خطی، کتاب‌هایی همچون مرقع گلشن، هزارو یکشب، نسخه شاهنامه بايسنقری و قرآن‌های نفيس دوره فتحعلی شاه و پيش از آن، قديمی‌ترين نسخ محسوب می‌شوند.

كتابخانه كاخ گلستان مشابه سایر كتابخانه‌های عمومی نیست و امکان استفاده از آن فقط برای دانشجويان، استادان، نويسندگان و محققان با ارائه معرفی‌نامه میسر است.

کتابخانه سلطنتی کاخ گلستان - تهران شناسی

آدرس کاخ

کاخ گلستان در تهران، خیابان پانزده خرداد، میدان ارگ قرار دارد. استفاده از مترو، بهترین راه دسترسی به کاخ گلستان است که برای این منظور باید در ایستگاه پانزده خرداد در خط یک مترو پیاده شوید و در ادامه به‌سمت شرق حرکت کنید تا حدودا پس از پنج دقیقه پیاده‌روی به میدان پانزده خرداد (میدان ارگ سابق) برسید و از طریق خیابان داور به ضلع شمالی این میدان بروید که ورودی کاخ گلستان در آنجا قرار دارد.

بهترین راه برای رسیدن به کاخ گلستان استفاده از مترو است. برای رسیدن به این مجموعه کافی‌ست در ایستگاه پانزده خرداد در خط یک مترو از قطار پیاده شده و پس از خروج از ایستگاه در خیابان پانزده خرداد به سمت شرق بروید تا به خیابان داور برسید. ورودی کاخ گلستان در این خیابان قرار دارد و از ایستگاه مترو تا این ورودی تنها پنج دقیقه پیاده‌روی لازم است.

وبسایت کاخ برای اطلاعات بیشتر: golestanpalace.ir

کاخ گلستان تهران

مطلب قبل

پل طبیعت تهران

مطلب بعدی

کاخ سعد آباد

پیوستن به گفتگو

یک دیدگاه در “کاخ گلستان تهران”

  • M

    بسیار دیدنی ست

    پاسخ

مقایسه املاک

مقایسه